Terug

MEDICIJNEN  op  MAAT

 HomeAlgemeenZiektenMedicijnen

Hersenen  &  zenuwstelsel

HOOFDPIJN

INHOUD

 spanningshoofdpijn
  ▪
behandeling
 
migraine
  ▪ triggers en oorzaken
  ▪ medicijnen bij migraine
    ▫ aanvalsbehandeling
      pijnstillers en anti-emetica
      triptanen
    ▫
onderhoudsbehandeling

      bètablokkers
      overige middelen

 clusterhoofdpijn
  aanvalsbehandeling
  onderhoudsbehandeling
  paddo's eten?

Volgens de classificatie van de International Headache Society worden de meest voorkomende vormen van hoofdpijn als volgt ingedeeld:

Van alle vormen van hoofdpijn komen spanningshoofdpijn en migraine het meest voor. Clusterhoofdpijn is een relatief zeldzame vorm van hoofdpijn, die doorgaans in de tweede lijn (door de neuroloog) wordt behandeld. Medicatieafhankelijke hoofdpijn is meestal het gevolg van langdurig gebruik van pijnstillers (analgetica) of ergotamine/triptanen (zie hierna). Het staken van het gebruik van deze middelen is dan de voor de handliggende therapie.


Stroomdiagram bij de behandeling van hoofdpijn

Spanningshoofdpijn

Spanningshoofdpijn komt erg veel voor, men schat dat 63% van de gehele bevolking er ooit weleens last van heeft (gehad). Spanningshoofdpijn begint doorgaans 's ochtends of vroeg in de middag en wordt erger naarmate de dag vordert. Men voelt vaak een constante, matig ernstige pijn boven de ogen of achter in het hoofd. De pijn kan gepaard gaan met een drukkend gevoel alsof er een strakke band rond het hoofd zit. De pijn kan zich over het gehele hoofd uitbreiden, soms tot achter in de nek en in de schouders.

Om onderscheid te maken tussen spanningshoofdpijn en ernstigere aandoeningen kan de arts vragen hoe lang de pijn al bestaat, waar volgens de patiënt de pijn optreedt en waardoor de pijn wordt veroorzaakt. Ook is het van belang te weten wat verlichting geeft en of de hoofdpijn gepaard gaat met andere symptomen als duizeligheid, zwakte, een verlies van gevoel en koorts. Als de hoofdpijn van meer recente datum is of ongewoon hevig is of aanhoudt, is het waarschijnlijk geen spanningshoofdpijn. Dit geldt ook voor hoofdpijn na hoofdletsel of in combinatie met andere symptomen, als tintelingen, zwakte, verlies van coördinatievermogen, veranderingen in het gezichtsvermogen of flauwvallen. In deze gevallen kan de oorzaak ernstig zijn en is spoedige beoordeling door een arts vereist. Zo is hoofdpijn als gevolg van een hersentumor of een ander probleem waarschijnlijk van recente oorsprong, langzaam progressief, 's morgens heviger dan aan het einde van de dag, niet gerelateerd aan vermoeidheid, gaat gepaard met verminderde eetlust en misselijkheid en neemt af of toe wanneer de patiënt van houding verandert (liggen of opstaan).

De oorzaak van deze veel voorkomende vorm van hoofdpijn is niet bekend. Mogelijk bestaat er een stoornis in het centrale zenuwstelsel met name in het limbische systeem, waardoor de musculatuur van de regio’s van schouder, nek en schedel langdurig ontregeld raken. Vaak is de hoofdpijn alleen periodiek aanwezig, maar de hoofdpijnvrije intervallen kunnen steeds korter worden, totdat ze uit eindelijk verdwijnen.

Behandeling
De behandeling van spanningshoofdpijn bestaat uit een combinatie van niet-medicamenteuze maatregelen (ontspanning, vermijden van stress, yoga, massage, lokale applicatie van warmte, warme douche) en kleine pijnstillers (zie ook het onderdeel 'Pijnbestrijding' in de sectie 'Pijn & Pijnbestrijding'). Op basis van het bijwerkingenprofiel is paracetamol (merkloos, Daro Paracetamol®, Kinderparacetamol®, Panadol®, Pinex®, Sinaspril Paracetamol®) het middel van eerste keuze. Uit het weinige onderzoek dat hierover is gepubliceerd, lijken ontstekingsremmende pijnstillers (de zogenoemde NSAID’s) werkzamer te zijn (zie ook kleine pijnstillers & NSAID's in het onderdeel 'Pijnbestrijding' in de sectie 'Pijn & Pijnbestrijding'). Voorbeelden van dit type pijnstillers is ibuprofen (merkloos, Advil®, Brufen®, Nurofen®, Sarixell®, Spidifen®, Zafen®) of naproxen (merkloos, Aleve®). De plaats van pijnstillers is echter beperkt, omdat langdurig gebruik (ook van paracetamol!) tot medicatieafhankelijke hoofdpijn kan leiden. Hoewel over de werkzaamheid van benzodiazepinen (zie ook benzodiazepinen in het onderdeel 'Angststoornissen' in de sectie 'Hersenen & Zenuwstelsel') bij spanningshoofdpijn weinig bekend is, worden ze nogal eens (kortdurend) voorgeschreven. Langdurig gebruik moet worden vermeden vanwege de kans op gewenning en afhankelijkheid.

overzicht  pijnstillers  &  NSAID's  bij  spanningshoofdpijn

stofnaam

merknaam®

 toedieningsvorm: sterkte
Kleine  pijnstillers
paracetamol




 

merkloos, Daro Paracetamol®
 Kinderparacetamol®
 Panadol®, Pinex®
 Sinaspril Paracetamol®
 

 bruistablet: 1000 mg
 granulaat: 500 mg
 smelttablet: 125-500 mg
 stroop: 24 mg/ml
 (kauw)tablet: 100-1000 mg
 zetpil: 60-1000 mg
NSAID's
ibuprofen






naproxen
 

merkloos, Advil®, Brufen®
Nurofen®,
 Sarixell®
Spidifen®, Zafen®




merkloos
, Aleve®
 

 bruispoeder: 400 en 600 mg
 capsule, dragee: 200, 400 mg
 suspensie: 20 mg/ml
 smelttablet: 200 mg
 tablet (mga*): 200-800 mg
 zetpil: 125 en 500 mg

 tablet: 220, 250, 275, 550 mg
 zetpil: 250 en 500 mg
mga* = met gereguleerde afgifte

MIGRAINE

Wereldwijd worden miljoenen mensen regelmatig gekweld door aanvallen van migraine; soms twee keer per jaar, maar ook wel twee keer per week. Zo’n aanval kan een paar uur duren, maar ook wel eens een paar dagen. Sommige patiënten vergelijken een migraineaanval met een bezoek aan de hel, waar een kwelgeest met een drilboor in hun hoofd boort (!).

Migraine komt vaker voor dan we denken. Volgens schattingen lijdt ten minste één op de tien volwassenen in de westerse wereld aan migraine of aan een verwante kwaal die zware hoofdpijn veroorzaakt. Opvallend is dat tweemaal zoveel vrouwen als mannen er last van hebben. In Nederland betekent dit dat ruim een miljoen mensen regelmatig zware hoofdpijn hebben. Voorzichtig geschat rekent men jaarlijks op een arbeidsverlies van 4,5 miljoen werkuren, hetgeen de samenleving bijna een half miljard euro per jaar kost.

Van de dertien soorten hoofdpijn is migraine er één. De hoofdpijn bij migraine is echter wel een van de zwaarste en meest angstaanjagende die er bestaat. De regelmatig terugkerende hoofdpijnaanvallen duren doorgaans 4 tot 72 uur en gaan vaak gepaard met duizeligheid, misselijkheid en overgeven, overgevoeligheid voor licht en geluid, verstoringen van het gezichtsvermogen, spierpijn, uitputting en depressie. De hoofdpijn zelf is kloppend, zit meestal aan één kant en wordt erger bij lichamelijke inspanning. Soms wordt de hoofdpijn voorafgegaan door zeer aparte sensaties. Men ziet dan sterretjes en lichtflitsen, of heeft een doof gevoel in de handen of rond de mond of tintelingen. Deze sensaties worden ‘aura’s’ genoemd.

Al heel lang heerst het misverstand dat vooral verwende vrouwen en begaafde mannen uit betere kringen, of mensen met veel ambitie en een grote hang naar perfectie last van migraine hebben. Zo langzamerhand is echter duidelijk dat een ‘migrainepersoonlijkheid’ niet bestaat. Wel is er een zekere erfelijke aanleg voor migraine. En ook is duidelijk dat stress en spanningen aanvallen kunnen uitlokken. Maar in principe kan iedereen op elke leeftijd een migraineaanval krijgen.


Migraine, een ziekte van de moderne tijd?
 

Uit archeologisch onderzoek blijkt dat al in het stenen tijdperk schedeloperaties werden uitgevoerd om de boze geesten die zoveel pijn in het hoofd veroorzaakten, te laten ontsnappen. In 1200 vóór Christus is in een papyrusrol een behandeling beschreven: een krokodil van klei werd stevig op het hoofd van de patiënt gebonden. Ook de Oude Grieken geloofden nog dat de hoofdpijnaanvallen door kwade geesten werden veroorzaakt. Rond 400 vóór Christus beschreef de Griekse geneesheer Hippocrates het ziektebeeld als een combinatie van hoofdpijn, misselijkheid en gezichtsstoornissen. De bijbelfiguur Saulus (4-64 na Christus) was betrokken bij de onderdrukking van de eerste christenen, totdat hij tijdens een reis naar Damascus werd getroffen door een flitsend licht en hij drie dagen niet kon zien, eten of drinken. Daarna heeft hij zich bekeerd tot het christendom, noemde zich Paulus en heeft een belangrijke bijdrage geleverd aan het Nieuwe Testament. Regelmatig beschreef Paulus hoofdpijnen die nu geclassificeerd zouden worden als migraine. De Grieks-Romeinse arts Galenus gaf er in het jaar 200 na Christus een naam aan: hemikrania, (hemi betekent half en kranion betekent schedel), waarmee dus halfzijdige hoofdpijn werd bedoeld. Via het Latijnse hemicranium, dat in de loop der eeuwen werd verbasterd tot hemigranea en migranea, werd het uiteindelijk migraine. Uit geschriften vanaf de Middeleeuwen blijkt dat van alles is geprobeerd om deze aandoening te bedwingen: gebeden, bezweringen, aderlatingen, kruidenextracten, kwikbevattende mengsels en nog veel meer.

Triggers  en  oorzaken
Er zijn in de loop der jaren veel factoren ontdekt die een migraineaanval kunnen uitlokken. Ze worden ook wel ‘triggers’ genoemd. Daar horen nogal wat voedings- en genotmiddelen bij, zoals chocola, alcohol (vooral rode wijn), koffie, tabak, sommige kaassoorten, fruit en varkensvlees. Maar ook onregelmatig eten, ‘stress’, menstruatie, kiespijn, te lang slapen, overmatige inspanning, vermoeidheid, temperatuurveranderingen en zelfs televisiekijken staan op de zwarte lijst. Het is voor een patiënt en zijn arts vaak heel moeilijk om vast te stellen welke trigger de migraineaanval uitlokt, want niet iedereen is gevoelig voor dezelfde triggers. Zijn de triggers eenmaal gevonden, dan kan men proberen die te vermijden om een aanval te voorkomen. Er zijn echter ook patiënten die spontaan – dus zonder trigger – aanvallen krijgen.

Migraine is in veel opzichten een onbegrepen ziekte. De eigenlijke oorzaak is nog steeds onbekend. Waarschijnlijk gaat het om een tijdelijke ontregeling binnen de hersenen. In het bijzonder de overdracht van zenuwprikkels tussen zenuwcellen en bloedvatwanden door boodschapperstoffen zou bij migrainepatiënten verstoord zijn. Op een PET-scan (een geavanceerde diagnostische techniek om een driedimensionaal beeld te krijgen van een orgaan of weefsel) is een plek in de hersenstam ontdekt met zenuwbanen die een rol spelen bij de regulatie van de diameter van bepaalde bloedvaten en bij verschijnselen als misselijkheid, braken en overgevoeligheid voor licht en geluid. Vergroting van de diameter van de grotere bloedvaten in het hoofd en rond de schedel (maar buiten de hersenen) prikkelt bepaalde zenuwuiteinden, die deze prikkel als pijnsignaal doorsturen naar de hersenen, waar hij als hevige hoofdpijn wordt ervaren. Bij dit proces speelt vooral de boodschapperstof serotonine een belangrijke rol. Bij een migraineaanval blijkt het serotoninegehalte in het bloed namelijk eerst opvallend te stijgen en daarna scherp te dalen.

Het staat echter ook vast dat hormonale factoren een rol spelen, gezien het optreden van de zogenoemde menstruele migraine. Bij menstruele migraine ontstaan hevige hoofdpijnaanvallen enkele dagen vóór of tijdens de menstruatie. In Nederland hebben naar schatting ruim 300.000 vrouwen maandelijks dergelijke problemen. Een groot aantal vrouwen heeft na de overgang geen of nauwelijks last van migraine, terwijl de meeste vrouwen tijdens een zwangerschap doorgaans ook aanvalsvrij zijn.


De verschillende fasen van een migraineaanval.

Medicijnen   bij   migraine
Er zijn nogal wat medicijnen die bij migraine worden gebruikt. En dat is maar goed ook, want migrainepatiënten reageren vaak heel verschillend op een medicijn: wat bij de één helpt, kan bij een ander helemaal geen effect hebben. De migrainemedicijnen worden in twee groepen verdeeld: medicijnen die de duur en de ernst van de migraineaanval verminderen, en medicijnen die alleen aanvallen voorkómen of het aantal aanvallen verminderen. Als men middelen uit de eerste groep gebruikt, noemt men dat aanvalsbehandeling, bij middelen uit de tweede groep is sprake van onderhoudsbehandeling. De onderhoudsbehandeling heeft alleen zin bij iemand die meer dan twee migraineaanvallen per maand heeft.

Aanvalsbehandeling
Pijnstillers  en  anti-emetica
Bij de eerste tekenen (aura’s) van een aanval moet zo snel mogelijk een middel worden ingenomen tegen misselijkheid en braken (zie ook anti-emetica in het onderdeel 'Maagaandoeningen' in de sectie 'Spijsvertering & Lever'). Meestal is dat metoclopramide (merkloos, Primperan®) of domperidon (merkloos, Motilium®). Het middel kan via de mond worden ingenomen. Is men al misselijk, dan moet het middel in ieder geval als zetpil worden toegediend. Gelijktijdig moet een pijnstiller worden ingenomen in een vrij hoge dosering (twee tabletten of capsules), meestal paracetamol (merkloos, Panadol®, Sinaspril Paracetamol®), acetylsalicylzuur (merkloos, Alka-Seltzer®, Aspirine®, Aspro®) of carbasalaatcalcium (merkloos, Ascal®). Er is ook een vaste combinatie van acetylsalicylzuur met metoclopramide: Migrafin®. Ook ibuprofen (merkloos, Advil®, Brufen®, Nurofen®, Sarixell®, Spidifen®, Zafen®) of naproxen (merkloos, Aleve®) komt in aanmerking. Dit zijn iets sterker werkende pijnstillers, zogenaamde NSAID's (zie ook kleine pijnstillers & NSAID's in het onderdeel 'Pijnbestrijding' in de sectie 'Pijn & Pijnbestrijding'). Bij misselijkheid moeten ook deze middelen als zetpil worden toegediend.

Triptanen
Als de combinatie van metoclopramide of domperidon met een pijnstiller niet (meer) voldoende werkt, wordt het tijd voor een zwaarder middel. Tot in het begin van de jaren negentig van de vorige eeuw was dat alleen ergotamine, al dan niet gecombineerd met cyclizine – een middel tegen misselijkheid en braken – en coffeïne. Tegenwoordig is ergotamine (merkloos) alleen nog verkrijgbaar als zetpil onder de naam Ergocoffeïne Zetpillen FNA.
Sinds 1991 is ook sumatriptan (merkloos, Imigran®) op de markt. Het is de eerste vertegenwoordiger van een nieuwe groep zeer werkzame migrainemiddelen, de triptanen. De meeste deskundigen zijn het erover eens dat sumatriptan beter en vooral veel veiliger is dan ergotamine.

Sumatriptan kan de werking van serotonine – de boodschapperstof die zo’n belangrijke rol speelt bij het ontstaan van migrainehoofdpijn – op de bloedvaten in het hoofd nabootsen, waardoor een migraineaanval redelijk snel kan worden onderbroken. Ergotamine heeft een vergelijkbare werking, maar heeft ook effect op andere bloedvaten. Daardoor kunnen ernstige bijwerkingen elders in het lichaam ontstaan. Berucht is ook de zogenoemde ergotamineafhankelijke hoofdpijn. Bij frequent gebruik van ergotamine (meer dan éénmaal per week) kan chronische hoofdpijn ontstaan, die gewoonlijk alleen met ergotamine kan worden onderdrukt. Daarom mag ergotamine niet vaker dan één keer per week worden gebruikt. Hoewel er tussen de werkzaamheid van beide medicijnen nauwelijks verschillen zijn, zijn de bijwerkingen van sumatriptan veel milder, en als ze al optreden, verdwijnen ze vanzelf. Migrainepatiënten die ook een hart- of vaatziekte hebben, doen er verstandig aan dit middel niet te gebruiken; maar dat geldt uiteraard ook voor ergotamine. Een onderhuidse injectie sumatriptan (dat met een auto-injector gemakkelijk zelf kan worden toegediend) heeft bij de meeste migrainepatiënten binnen een kwartier effect. Na een uur is de zware hoofdpijn dan flink verminderd of zelfs geheel verdwenen. Een tablet werkt wat minder snel, maar het uiteindelijke effect is vrijwel gelijk.

Omdat migraine vaak gepaard gaat met misselijkheid en overgeven, is het innemen van medicijnen via de mond vaak een probleem. Om dit probleem op te lossen, vooral voor patiënten die moeite hebben met het injecteren van sumatriptan, is er ook een neusspray en een zetpil beschikbaar. Het voordeel van de neusspray is bovendien dat hij sneller werkt dan een tablet. De afgelopen jaren zijn ook andere triptanen in Nederland beschikbaar gekomen: almotriptan (merkloos, Almogran®), eletriptan (Relpax®), frovatriptan (merkloos, Fromirex®), naratriptan (merkloos, Naramig®), rizatriptan (merkloos, Maxalt®) en zolmitriptan (merkloos, Zomig®). Deze middelen zijn alleen als (smelt)tabletten verkrijgbaar. Hoewel ze in principe even werkzaam zijn als sumatriptan (merkloos, Imigran®), heeft sumatriptan het voordeel dat het niet alleen via de mond kan worden toegediend. Meestal worden triptanen goed verdragen; eventuele bijwerkingen van de triptanen zijn duizeligheid, tintelingen, warmtesensaties en opvliegers, beklemmend of drukkend gevoel in de borst en keel (klachten die lijken op de klachten van angina pectoris). Ze mogen niet worden gebruikt bij patiënten met hart- en vaatziekten of bij patiënten met hoge bloeddruk.

overzicht  aanvalsbehandeling  bij  migraine

stofnaam

merknaam®

 toedieningsvorm: sterkte
Anti-emetica
domperidon


metoclopramide
 

  merkloos, Motilium®


merkloos, Primperan®

 suspensie: 1 mg/ml
 (smelt)tablet: 10 mg;
 
 drank: 1 mg/ml; tablet: 10 mg
 zetpil: 10 mg
Pijnstillers
acetylsalicylzuur



carbasalaatcalcium

ibuprofen





naproxen


paracetamol





Vaste combinaties
acetylsalicylzuur/
   /metoclopramide

merkloos
Alka-Seltzer®
Aspirine®, Aspro®

merkloos
, Ascal®

merkloos
, Advil® Brufen®, Nurofen®
Sarixell®, Spidifen®
Zafen®


merkloos
, Aleve®


merkloos
Daro Paracetamol®
 Kinderparacetamol®
 Panadol®, Pinex®
 Sinaspril Paracetamol®



Migrafin®
 

 bruistablet: 324 en 500 mg
 
(kauw)tablet: 100-500 mg
 granulaat: 500 mg

 poeder: 300 en 600 mg
 
 bruisgranulaat: 400 en 600 mg
 capsule, dragee: 200, 400 mg
 smelttablet: 200 mg
 tablet (mga*): 200-800 mg
 zetpil: 125 en 500 mg
 
 tablet: 220-550 mg
 zetpil: 250 en 500 mg

 bruistablet: 1000 mg
 granulaat: 500 mg
 smelttablet: 125-500 mg
 stroop: 24 mg/ml
 (kauw)tablet: 100-1000 mg
 zetpil: 60-1000 mg


 poeder: 900/10 mg
 
Triptanen
almotriptan

eletriptan

frovatriptan

naratriptan

rizatriptan

sumatriptan




zolmitriptan

merkloos, Almogran®

Relpax®

merkloos,
 Fromirex®

merkloos
, Naramig®

merkloos
, Maxalt®

merkloos
, Imigran®




merkloos
, Zomig®

 tablet: 12½ mg
 
 tablet: 40 mg
 
 tablet: 2½ mg
 
 tablet:
2½ mg
 
 (smelt)tablet: 5 en 10 mg
 
 auto-injector: 6 mg/dosis
 neusspray: 10 en 20 mg/dosis
 (smelt)tablet: 50 en 100 mg;
 
zetpil: 25 mg
 
 (smelt)tablet: 2½ mg
Ergotamine
ergotamine/
   /coffeïne

merkloos
Ergocoffeïne FNA

 zetpil: 1/100 mg
mga* = met gereguleerde afgifte

Onderhoudsbehandeling
Bètablokkers
Ook bij de onderhoudsbehandeling (profylaxe) heeft men diverse mogelijkheden. Als eerste komen meestal de bètablokkers propranolol (merkloos) of metoprolol (merkloos, Selokeen®) in aanmerking. Deze stoffen worden ook bij de behandeling van hoge bloeddruk (hypertensie) en bij angina pectoris gebruikt (zie ook 'Hoge Bloeddruk' respectievelijk 'Hartziekten' in de sectie 'Bloed & Bloedsomloop'). Hoe ze bij migraine precies werken, is niet bekend. Hun preventieve werking is door puur toeval ontdekt. Patiënten die in verband met een hoge bloeddruk jarenlang met zo’n bètablokker werden behandeld en ook nogal eens last van migraine hadden, bleken aanmerkelijk minder aanvallen te krijgen. Het duurt overigens wel enkele weken voordat dit effect merkbaar wordt. De meeste patiënten verdragen deze stoffen redelijk tot goed. Eventuele bijwerkingen zijn moeheid
(vooral na inspanning), koude handen en voeten (vooral bij ouderen)en potentiestoornissen.

Overige  middelen
Een andere mogelijkheid is pizotifeen (Sandomigran®). Een nadeel van dit middel is dat het slaperigheid kan veroorzaken (vooral in het begin van de behandeling) en de eetlust stimuleert. Sinds enkele jaren worden ook bepaalde anti-epileptica (zie ook anti-epileptica in het onderdeel 'Epilepsie' in de sectie 'Hersenen & Zenuwstelsel') toegepast zoals valproïnezuur (merkloos, Depakine®, Natriumvalproaat, Orfiril®, Valproïnezuur FNA) of topiramaat (merkloos, Topamax®). Een ander middel is methysergide (Deseril®), in deze volgorde van voorkeur. Omdat er nare bijwerkingen mogelijk zijn, wordt dit middel alleen gebruikt als een bètablokker of pizotifeen onvoldoende effect heeft of onacceptabele bijwerkingen. De patiënten moeten dan regelmatig door de behandelend arts worden gecontroleerd.
Van de diverse medicijnen die bij de onderhoudsbehandeling worden toegepast kan bij ongeveer tweederde van de patiënten een halvering van de hoofdpijnfrequentie worden verwacht.

overzicht  onderhoudsbehandeling  bij  migraine

stofnaam

merknaam®

 toedieningsvorm: sterkte
Bètablokkers
propranolol


metoprolol

merkloos


merkloos
, Selokeen®

 capsule mga*: 80 en 160 mg
 tablet: 10, 40 en 80 mg
 
 tablet (mga*): 25-200 mg
Anti-epileptica
topiramaat


valproïnezuur


 

merkloos, Topamax®


merkloos
, Depakine®
 Natriumvalproaat, Orfiril®
Valproïnezuur FNA
 

 capsule: 15-50 mg
 tablet: 25-200 mg
 
 capsule (mga*): 150-600 mg
 
granulaat mga*: 100-1000 mg
 tablet (mga*): 150-600 mg
 zetpil: 250 en 500 mg
Overige  middelen
methysergide

pizotifeen

Deseril®

Sandomigran®

 tablet: 1 mg
 
 dragee: ½ en 1½ mg
mga* = met gereguleerde afgifte

CLUSTERHOOFDPIJN

Clusterhoofdpijn is een aan migraine verwante vorm van hoofdpijn die vrij zeldzaam is. Van elke 10.000 personen hebben er mogelijk zeven clusterhoofdpijn. Negen van de tien patiënten is een man. De aandoening staat ook bekend onder de naam 'Hortonse neuralgie', maar wordt ook vaak genoemd als 'suicidal headache' (letterlijk: zelfmoordhoofdpijn). De pijn wordt als extreem heftig ervaren. Sommigen spreken van de meest heftige vorm van pijn.

Over de oorzaken van clusterhoofdpijn is weinig bekend. Er zijn aanwijzingen dat een gebied in de hersenen (hypothalamus), wat onder meer het dag- en nachtritme regisseert, een rol speelt. Tijdens scans, die gemaakt zijn gedurende een hoofdpijnaanval bij verschillende proefpersonen werd een verhoogde hersenactiviteit geconstateerd. Ook kunnen hormonen een bijdrage leveren tot de aanvallen van clusterhoofdpijn. Momenteel wordt ook onderzocht of er erfelijke factoren een rol spelen bij clusterhoofdpijn. Tijdens een aanval van clusterhoofdpijn komen er bepaalde eiwitten (neuropeptiden) vrij uit de zenuwuiteinden rond de bloedvaten in de hersenvliezen. Hierdoor ontstaat een vaatverwijding met ontstekingachtige kenmerken.

Hoewel de verschijnselen bij clusterhoofdpijn van persoon tot persoon verschillen, kan er een aantal duidelijke overeenkomsten worden gegeven. Het gaat meestal om een scherpe, stekende pijn aan één zijde van het hoofd, meestal rond de slaap. De pijn straalt uit naar het oog, boven het oor, bovenkaak en nek. Sommige patiënten spreken van 'alsof iemand een ijspriem in je oogbal steekt en flink ronddraait'. De pijn gaat gepaard met een verstopte neus aan de pijnzijde, een tranend oog eveneens aan de pijnzijde en een verkleining van de pupil aan de pijnzijde. Verder is de lichaamstemperatuur verhoogd en vertoont de patiënt tijdens een aanval een verhoogde bewegingsdrang en een verhoogde spierspanning, wat leidt tot extreme vermoeidheid na de aanval.

De aanvallen vinden vaak in een bepaalde periode in het jaar plaats (episodische clusterhoofdpijn), maar kunnen ook gedurende het hele jaar voorkomen (chronische clusterhoofdpijn). Kenmerkend is dat bepaalde stoffen of verschijnselen een aanval kunnen uitlokken of versterken, de zogeheten triggers. Alcohol, chocolade, (oude) kaas, gekruid eten en weersveranderingen zijn hiervan voorbeelden.

De duur van een aanval en de frequentie van de aanvallen verschillen van persoon tot persoon. Afzonderlijke aanvallen kunnen verschillen van 15 minuten tot drie uur en dat meerdere malen (tot 8 maal) per etmaal, aanvallen die elkaar in korte tijd opvolgen (‘clusters’ van aanvallen). Er kunnen maanden of jaren tussen zulke clusters zitten. In veel gevallen komen de aanvallen 's nachts voor, meestal één tot twee uur na het inslapen.

Aanvalsbehandeling
Zuurstof
(merkloos) heeft een aanvalsremmende werking bij clusterhoofdpijn. Wanneer bij de eerste tekenen van een opkomende aanval zuivere zuurstof wordt geïnhaleerd, nemen de klachten in de regel af. Wanneer een aanval al in een verder stadium is, is de effectiviteit van zuurstof minder. Bij de eerste tekenen van een aanval inhaleren via een 'cluster-kapje' bij een dosering van 7 tot 10 liter per minuut gedurende maximaal 20 minuten. Het gebruik van zuurstof kan, met inachtneming van tussenpauzes, herhaald worden. Bij te langdurige inhalatie kan remming van de prikkel tot ademhalen optreden. Bij 70% van de patiënten veroorzaakt zuurstof een duidelijk gunstig effect.

Sumatriptan (merkloos, Imigran®) wordt gebruikt om de hoofdpijnaanval af te breken. Het vernauwt de bloedvaten in de hersenen. Dit medicijn behoort tot de zogenoemde triptanen, middelen die ook zeer effectief zijn bij migraine (zie hierboven). Wanneer de eerste tekenen van een aanval zich voordoen, kan deze worden afgebroken door middel van een onderhuidse injectie met behulp van een auto-injector. Tabletvorm wordt bij clusterhoofdpijn afgeraden omdat de werking te traag is. Een alternatief voor de auto-injector is de toediening via een neusspray. Bijwerkingen van sumatriptan zijn duizeligheid, tintelingen, warmtesensaties en opvliegers, beklemmend of drukkend gevoel in de borst en keel.

Onderhoudsbehandeling
Om aanvallen van clusterhoofdpijn te voorkómen (onderhoudsbehandeling) is verapamil (merkloos, Isoptin®) het meest effectieve middel. Dit middel is een zogenaamde calciumantagonist en  wordt soms nog gebruikt bij de bestrijding van diverse hart- vaatziekten (zie ook calciumantagonisten in de onderdelen 'Angina Pectoris', 'Hartritmestoornissen' en 'Hoge Bloeddruk' in de sectie 'Bloed & Bloedsomloop'). Het verhoogt het zuurstofaanbod naar de hartspier en heeft een ontspannende invloed op het gladspierweefsel van de bloedvaten. De toepassing bij clusterhoofdpijn is erop gericht om de duur en hevigheid van de aanvalsperiodes (clusters) te verminderen. Bijwerkingen van verapamil zijn obstipatie, hoofdpijn, duizeligheid, vermoeidheid en enkeloedeem.
Als alternatief komt lithium (merkloos, Camcolit®, Lithiumcarbonaat FNA, Priadel®) in aanmerking, dat tevens bij de behandeling van manische depressies wordt toegepast (zie ook lithium in het onderdeel 'Depressieve Stoornissen' in de sectie 'Hersenen & Zenuwstelsel'). Hoe het werkt bij clusterhoofdpijn is niet bekend. Bijwerkingen zijn dorst, overmatig plassen, gewichtstoename, vermoeidheid, droge mond, spierzwakte, tremoren van de handen en haaruitval.

overzicht  medicatie  bij  clusterhoofdpijn

stofnaam

merknaam®

 toedieningsvorm: sterkte
Aanvalsbehandeling
sumatriptan


zuurstof

 

merkloos, Imigran®


merkloos, 100% Zuurstof
 

 auto-injector: 6 mg/dosis
 neusspray: 10 en 20 mg/dosis

 
 cylinder: diverse maten
 zuurstofblik: 4 en 6 liter
Onderhoudsbehandeling
lithium



verapamil
 

merkloos, Camcolit®
 Lithiumcarbonaat FNA
Priadel®

merkloos
, Isoptin®
 

 capsule: 100-300 mg
 tablet (mga*): 200-400 mg

 
 dragee: 40, 80 en 120 mg
 tablet (mga*): 40-240 mg
mga* = met gereguleerde afgifte

Paddo's  eten?
Voor sommige patiënten vormt het eten van hallucinerende paddestoelen (paddo's) de enige remedie tegen aanvallen van clusterhoofdpijn. De belangrijkste werkzame stof in paddo's heet psilocybine, maar over de werking tegen clusterhoofdpijn is weinig bekend. In 2006 verscheen er een artikel over in het gezaghebbende wetenschappelijke tijdschrift 'Journal of Neurology'. Het beschreef een onderzoek bij 53 patiënten die baat hadden bij het eten van paddo's tijdens perioden met regelmatig terugkerende clusterhoofdpijn. In het onderzoek stond dat er meestal twee of drie doses met een tussenpoos van een week nodig waren om de aanvallen voor langere tijd te laten verdwijnen. Het artikel eindigde in een oproep naar meer en beter onderzoek. Tot er meer gegevens over de werking beschikbaar komen die mogelijk aanleiding zijn om het gebruik van psilocybine officieel te registreren als een medisch verantwoorde behandeling, zal de patiënt bij wie geen enkel officieel middel meer helpt bij clusterhoofdpijn, zijn toevlucht kunnen nemen tot zelfmedicatie met paddo's.

Het eten van paddo's is echter niet zonder gevaar. In ons land zijn in de natuur veel verschillende soorten paddestoelen te vinden (naar schatting maar liefst 3500), zowel (zwaar) giftige als niet-giftige. Van de giftige soorten is het puntige kaalkopje (Psilocybe semilanceata) bij liefhebbers erg populair. Deze onooglijke paddestoel bevat namelijk het hierboven genoemde psilocybine en psilocine, stoffen met een hallucinogene werking (zie ook paddo's in het onderdeel 'Smartdrugs, Paddo's & LSD' in de sector 'Verslaving'). Het effect van beide stoffen wordt wel eens vergeleken met dat van het tripmiddel LSD, maar dan met een mildere en kortere werking. De stoffen zijn niet verslavend, maar kunnen wel degelijk gevaar opleveren. Men spreekt dan ook liever van misbruik. Het gebruik van paddo’s als roesmiddelen heeft namelijk drie reële gevaren. Het eerste gevaar is dat men de kaalkopjes gemakkelijk kan verwisselen met paddestoelen die nog veel giftiger zijn. Dodelijke ongelukken zijn dan niet uit te sluiten. Het tweede gevaar schuilt in overdosering. Het psilocybine-psilocinegehalte van het kaalkopje varieert tussen 0,2 en 2 procent van het gedroogde gewicht van de paddestoel. De ene paddestoel kan dus maar liefst tienmaal meer werkzame stof bevatten dan de andere. Een overdosis is dus niet ondenkbaar. Meestal gaat het dan om klachten als misselijkheid, buikpijn, urine-incontinentie, opvliegers, versnelde pols en verhoogde bloeddruk. Het meest kenmerkende verschijnsel zijn de verwijde pupillen. Sterfgevallen ten gevolge van een overdosering zijn niet bekend. Het grootste gevaar vormt echter de verandering in stemming en gedrag, die uiteindelijk tot (ernstige) ongelukken kan leiden.

Steun 'Medicijnen op Maat':  een  OPROEP !

Externe links:
    https://www.thuisarts.nl (Thuisarts.nl; Nederlands Huisartsen Genootschap)
    https://www.hersenstichting.nl (Hersenstichting)
    https://www.nhg.org (Nederlands Huisartsen Genootschap)
    http://www.neurologie.nl (Richtlijn Hoofdpijn, Ned. Ver. voor Neurologie)
    http://www.farmacotherapeutischkompas.nl (Farmacotherapeutisch Kompas)
    http://www.geneesmiddelenbulletin.nl (Geneesmiddelenbulletin)

Terug