Terug

MEDICIJNEN  op  MAAT

 HomeAlgemeenZiektenMedicijnen

Hersenen  &  zenuwstelsel

INFECTIES  van  HERSENEN  en  RUGGENMERG

INHOUD

 hersenvliesontsteking
   ▪
antibiotica en vaccinatie
 
hersenontsteking
   ▪ aciclovir
 kinderverlamming (polio)
   ▪
vaccinatie

In tegenstelling tot vele andere organen en weefsels in ons lichaam, wordt het centrale zenuwstel (hersenen en ruggenmerg) niet vaak geÔnfecteerd met micro-organismen. Maar wanneer dat toch gebeurt, zijn de gevolgen meestal (zeer) ernstig. Het centrale zenuwstelsel is zoín belangrijk orgaan dat het niet verwonderlijk is dat het in de loop van de evolutie een zeer doeltreffende bescherming heeft gekregen in de vorm van de zogeheten bloed-hersenbarriŤre. Deze barriŤre zorgt ervoor dat vele schadelijke stoffen (waaronder sommige medicijnen) of deeltjes zoals micro-organismen niet vanuit de bloedbaan de hersenen of het ruggenmerg kunnen binnendringen. Ondanks dat kunnen virussen en bacteriŽn onder bepaalde omstandigheden toch de hersenvliezen en andere delen van het centrale zenuwstelsel infecteren. Dat gebeurt bijvoorbeeld na een letsel of operatie, of vanuit geÔnfecteerde en daardoor deels beschadigde structuren in de buurt van de hersenen, zoals de neusbijholten of het midden- en binnenoor.
 

Hersenvliesontsteking

Jaarlijks komen in Nederland circa 1000 gevallen van bacteriŽle hersenvliesontsteking (meningitis, nekkramp) voor, waarvan driekwart bij kinderen. In veel gevallen zijn de bacteriŽn die de infectie veroorzaken afkomstig uit de bovenste luchtwegen (keelholte en neusbijholten). In 80 procent van alle gevallen van hersenvliesontsteking gaat het om de bacteriesoorten Neisseria meningitidis (meningokokken), Haemophilus influenzae of Streptococcus pneumoniae (pneumokokken). Bij nogal wat kinderen en volwassenen komen deze bacteriŽn voor in het slijmvlies van neus en luchtwegen zonder dat ze tot schadelijke effecten leiden. Zonder een direct aanwijsbare reden kunnen ze op enig moment de hersenvliezen infecteren, met zeer ernstige gevolgen. De afgelopen jaren kwamen in Nederland kleine epidemieŽn voor van hersenvliesontsteking door meningokokken. Doorgaans ontstonden die in een omgeving waar relatief veel mensen dicht op elkaar verblijven en nauw contact met elkaar hebben, zoals in kazernes,scholen of kindercrŤches.

De verschijnselen van hersenvliesontsteking kunnen zich zeer snel ontwikkelen; bij kinderen zelfs binnen enkele uren. Koorts, hoofdpijn, een stijve nek (vandaar ook de naam nekkramp), algehele malaise, misselijkheid en braken zijn de eerste kenmerken. Daarna kan de patiŽnt verward raken, versuft worden en in coma raken en uiteindelijk overlijden. Bij kinderen kunnen in deze fase vaak epileptische aanvallen optreden in de vorm van convulsies (spiertrekkingen). Bij een meningokokkeninfectie kan een en ander ook gepaard gaan met een bloedvergiftiging (sepis; zie ook de sectie 'Bloed & Bloedsomloop') en huidbloedinkjes en/of huiduitslag (exantheem). Bij zeer jonge kinderen zijn de verschijnselen minder duidelijk herkenbaar.

Antibiotica  en  vaccinatie
Bij een vermoeden van hersenvliesontsteking moet de patiŽnt zo snel mogelijk naar het ziekenhuis worden vervoerd, waar onmiddellijk onderzoek wordt gedaan naar de aard van de verwekker. Door middel van een lumbaalpunctie (afname van wat ruggenmergvloeistof) en microscopisch onderzoek van de ruggenmergvloeistof kan de diagnose hersenvliesontsteking worden bevestigd en kan worden vastgesteld om welk type bacterie het gaat. Ondertussen moet de patiŽnt ook meteen een antibioticum in een hoge dosis krijgen, dat met behulp van een intraveneus infuus via een ader rechtstreeks in de bloedbaan wordt toegediend. Antibiotica van het type penicilline (meestal benzylpenicilline [merkloos, Penicilline G] of amoxicilline [merkloos]), een cefalosporine (vaak ceftriaxon [merkloos, Rocephinģ]), al dan niet in combinatie met een aminoglycoside (gentamicine [merkloos] of tobramycine [merkloos, Obracinģ]), zijn veelal de middelen van keuze. Voor meer details over deze antibiotica, zie penicillinen, cefalosporinen, aminoglycosiden en chlooramfenicol in het onderdeel 'Ziekteverwekkers & Antibiotica' in de sectie 'Infectieziekten'). Als de behandeling met effectieve antibiotica onmiddellijk wordt gestart, overlijdt minder dan 10 procent van de patiŽnten met hersenvliesontsteking. Wordt de patiŽnt echter niet meteen met het optimale antibioticum behandeld, dan is de kans op overlijden of op blijvende hersenbeschadigingen een stuk groter.

Gezinsleden van een patiŽnt met een vermoedelijk door meningokokken veroorzaakte hersenvliesontsteking moeten gedurende twee dagen rifampicine (Rifadinģ) slikken om te voorkomen dat zij ook hersenvliesontsteking krijgen. Door vaccinatie op de kinderleeftijd kan het optreden van hersenvliesontsteking voor een deel worden voorkomen. De vaccinaties tegen de belangrijkste verwekkers van hersenvliesontsteking - Haemophilus influenzae type B, Neisseria meningitidis type C (meningokokken) en Streptococcus pneumoniae (pneumokokken) - zijn tegenwoordig onderdeel van het Rijksvaccinatieprogramma (zie aldaar in het onderdeel 'Immuniteit & Vaccinatie' in de sectie 'Infectieziekten').
 

Hersenontsteking

Meestal wordt hersenontsteking (encefalitis) veroorzaakt door een virus. In een enkel geval is hersenontsteking een complicatie bij bof, mazelen of herpesinfecties als waterpokken (zie ook het onderdeel 'Infecties te kust en te keur' in de sectie 'Infectieziekten'). De verschijnselen zijn moeheid, een gevoel van algehele malaise, hoofdpijn, duizeligheid, koorts en sufheid. Ze kunnen in ernst tamelijk uiteenlopen: van mild tot zeer hevig. Soms moet de patiŽnt braken en ontstaan er psychische veranderingen en tekenen van uitvalverschijnselen (dubbelzien, verlammingen, bewegingsstoornissen). Ook kan nekstijfheid ontstaan, zoals bij hersenvliesontsteking. De juiste diagnose kan alleen worden gesteld met een lumbaalpunctie (zie hiervoor), waarbij onder andere kan worden vastgesteld of het aantal witte bloedcellen in de ruggenmergvloeistof verhoogd is. Bij een virale oorzaak van de hersenontsteking is het aantal cellen licht tot matig verhoogd, maar kunnen geen bacteriŽn of andere micro-organismen (schimmels of parasieten) worden aangetoond. Het aantonen van een virus is moeilijk en duurt vele dagen.

Aciclovir
Omdat in West-Europa het herpes-simplex-virus de belangrijkste verwekker is van hersenontsteking met de ernstigste gevolgen, is aciclovir (merkloos) het middel van keuze. Het wordt gegeven via een intraveneus infuus, dus direct in de bloedbaan.
Hoewel een flink deel van de mensen met een virale hersenontsteking spontaan volledig kunnen herstellen, heeft het tijdige gebruik van aciclovir de vooruitzichten aanzienlijk verbeterd. Vůůr de introductie van aciclovir stierf meer dan de helft van de patiŽnten met door herpes simplex veroorzaakte hersenontsteking, tegenwoordig nog maar een klein aantal. Toch kunnen sommige patiŽnten na de ziekte verschijnselen overhouden die niet meer verdwijnen.

overzicht  medicatie  bij  herseninfecties

stofnaam

merknaamģ

 toedieningsvorm: sterkte

hersenvliesontsteking

Antibiotica
amoxicilline


benzylpenicilline

ceftriaxon

gentamicine

tobramycine

profylactisch:
rifampicine
 


merkloos


merkloos, PenicillineG

merkloos, Rocephinģ

merkloos

merkloos, Obracinģ


merkloos, Rifadinģ
 


 capsule, tablet: 250-1000 mg
 infusievloeistof: 2000 mg
 
 injectievloeistof: 1 en 10 milj. IE
 
 injectie/infusievlst.: 500-2000 mg
 
 injectievloeistof: 10 en 40 mg/ml

 injectievloeistof: 10 en 40 mg/ml


 capsule, dragee, tablet: 150-600 mg
 
suspensie: 20 mg/ml
Vaccinatie
haemophilus influenzae type-B-vaccin
meningokokken-C-vaccin
pneumokokkenvaccin


voor het vaccinatieschema ga naar: Rijksvaccinatieprogramma

Hersenontsteking
aciclovir

merkloos

 infusievloeistof: 25 mg/ml


Kinderverlamming (POLIO)

Vooral kinderen jonger dan 5 jaar liepen vroeger kans om geÔnfecteerd te raken met het poliovirus, de verwekker van kinderverlamming (poliomyelitis, meestal polio genoemd). Dit is een darmvirus dat via besmet drinkwater in het maag-darmkanaal terechtkomt, waar het zich vermenigvuldigt en zich via de bloedbaan door het hele lichaam verspreidt. In het begin van de twintigste eeuw kwamen regelmatig polioepidemieŽn voor, vooral in de zomer en herfst. Door de sterk verbeterde kwaliteit van het drinkwater en een effectieve poliovaccinatie komt kinderverlamming in westerse landen tegenwoordig nauwelijks meer voor. In ontwikkelingslanden daarentegen krijgt het poliovirus nog steeds volop de kans zich te verspreiden via watervoorraden die besmet zijn met menselijke ontlasting.

In 90 tot 95 procent van de gevallen verloopt een polio-infectie zonder verschijnselen. Als er verschijnselen optreden bij kinderen zijn die meestal mild. Ze bestaan uit lichte koorts, enige malaise, hoofdpijn, een pijnlijke keel en soms misselijkheid en braken. In de meeste gevallen herstelt het kind binnen ťťn tot drie dagen. In minder dan ťťn op de honderd gevallen kan een infectie veel ernstiger verlopen doordat ook de hersenen en het ruggenmerg worden geÔnfecteerd. Men kan dan een vreemd gevoel in delen van de huid ervaren, alsof er met een speld in geprikt wordt. Daarnaast kunnen er verlammingen ontstaan bij het slikken of ademhalen. Als bepaalde gedeelten van het ruggenmerg worden aangetast, ontstaat een geleidelijke spierverzwakking die vaak tot ernstige invaliditeit leidt of zelfs tot de dood.

Vaccinatie
Een effectieve behandeling met een antibioticum is niet mogelijk. De huidige antivirale middelen hebben eveneens geen effect op het poliovirus. De enige aanpak die zeer succesvol is gebleken, is het voorkůmen van de infectie door vaccinatie. Het poliovaccin is een onderdeel van het DKTP-vaccin (de P staat voor polio) dat in Nederland aan alle kinderen wordt toegediend via het Rijksvaccinatieprogramma (zie ook het onderdeel 'Immuniteit en Vaccinatie' in de sectie 'Infectieziekten'). Volwassenen die nooit eerder zijn gevaccineerd en die naar een gebied reizen waar polio nog vůůrkomt, moeten alsnog worden gevaccineerd.

Steun 'Medicijnen op Maat':  een  OPROEP !

Externe links:
    https://www.hersenstichting.nl (Hersenstichting)
    http://www.neurologie.nl (Richtlijn Meningitis, Ned. Ver. voor Neurologie)
    http://www.rivm.nl (meningitis; Landelijke CoŲrdinatie Infectieziektebestrijding, RIVM)
    http://www.rivm.nl (polio; Landelijke CoŲrdinatie Infectieziektebestrijding, RIVM)
    http://www.farmacotherapeutischkompas.nl (Farmacotherapeutisch Kompas)
    http://www.geneesmiddelenbulletin.nl (Geneesmiddelenbulletin)

Terug