Terug

MEDICIJNEN  op  MAAT

 HomeAlgemeenZiektenMedicijnen

Hersenen  &  zenuwstelsel

MULTIPLE  SCLEROSE

INHOUD

 Ziekte  van  de  zenuwvezels
 
veelsoortige klachten
 
Niet  meer  onbehandelbaar
   ▪
spierverslappers en cannabis
   ▪
corticosteroïden
   ▪
interferonen
  
glatirameer

   ▪ biologicals

 
 ▪ oraal werkzame middelen

Ziekte  van  de  zenuwvezels
Multiple sclerose
– in het spraakgebruik heeft men het meestal over MS – is een ziekte van de zenuwvezels (axonen), de ‘witte stof’ in de hersenen en het ruggenmerg. De ziekte gaat gepaard met allerlei uitvalsverschijnselen en klachten: gestoord gezichtsvermogen, gevoelsstoornissen, spiercontracties (spasmen) of juist krachtverlies en incontinentie. Opvallend is dat het verloop sterk wisselt: perioden met weinig klachten worden afgewisseld met perioden met veel en steeds sterker wordende verschijnselen.

De ziekte is het gevolg van een verstoring van de prikkelgeleiding in de zenuwvezels, doordat de isolerende laag (myelineschede) beschadigd is of op sommige plaatsen zelfs geheel ontbreekt. Het complexe zenuwstelsel is in bepaalde opzichten te vergelijken met een elektriciteitscentrale. De zenuwvezels zijn dan de koperen draden die de elektrische signalen doorgeven. Rond die draden zit een isolatielaag. Het systeem werkt goed zolang die isolatie niet beschadigd is. Hoe de beschadigingen van de myelineschede precies ontstaan, is nog niet geheel duidelijk. Het gevolg van zo’n beschadiging is een communicatiestoornis tussen de hersenen en andere delen van het lichaam, doordat de zenuwen de signalen slecht of helemaal niet doorgeven.


Bij MS raakt de myelineschede van de zenuwvezels beschadigd, waardoor de signalen
vanuit de hersenen slecht of helemaal niet worden doorgegeven.

Men vermoedt dat bepaalde antistoffen die geproduceerd worden door het afweersysteem van het eigen lichaam, per vergissing ‘tekeergaan’ tegen de myelineschede van de zenuwvezels. De oorzaak van deze vergissing is niet bekend. Mogelijk gaat het om een combinatie van (erfelijke) aanleg en een eerder doorgemaakte virusinfectie. Het mazelen-, het herpes- of het Epstein-Barr-virus (de verwekker van de ziekte van Pfeiffer) wordt nogal eens genoemd als directe aanleiding waardoor het afweersysteem uit de bocht vliegt. Overigens worden dergelijke vergissingen van het afweersysteem wel meer gemaakt, ook in andere organen of weefsels. Men spreekt dan van auto-immuunziekten. Andere voorbeelden van auto-immuunziekten zijn suikerziekte (diabetes), reumatoïde artritis en bepaalde schildklierafwijkingen (zie ook 'Hormonen en Stofwisseling' en 'Reumatische Aandoeningen').

Veelsoortige  klachten
In Nederland komt MS bij ongeveer één op de duizend mensen voor; dat betekent dat er ongeveer 15.000 MS-patiënten zijn. Uit de statistieken blijkt dat MS bij vrouwen 1,5 maal vaker voorkomt dan bij mannen. Ook blijkt dat MS in landen met een gematigd klimaat veel vaker voorkomt dan in de tropen, waar MS slechts bij één op de tienduizend personen wordt geconstateerd, maar dat ligt misschien wel aan het gebrek aan diagnostische mogelijkheden. Zelfs in ons land komt MS in Friesland en Groningen iets vaker voor dan in Limburg.

In het algemeen begint MS op een leeftijd tussen 20 en 40 jaar. De ziekte kan zich op veel manieren aankondigen. De een gaat slechter zien, terwijl de ander klaagt over chronische vermoeidheid. Weer een ander krijgt last van een vreemd gevoel in de benen of krijgt problemen met de blaas. Meestal worden deze eerste tekenen niet meteen herkend als MS. Doorgaans verdwijnen de klachten weer, maar na verloop van tijd komen ze spontaan terug. Er zijn factoren vastgesteld die hierop invloed hebben; die worden ook wel ‘triggers’ genoemd. Voor sommige patiënten is ‘stress’ zo’n trigger. Ook virale infecties worden genoemd en daarom adviseren neurologen MS-patiënten elk jaar een griepprik te halen.


Deze 'Expanded disability status scale' (EDSS, zie tekst) is een schaal waarmee de mate van
 handicaps van een patiënt met MS kan worden vastgelegd (bron: Nederlands Tijdschrift voor
 Geneeskunde, 2017
).

Omdat de beschadigingen van de myelineschede van de zenuwvezels op verschillende plaatsen in het centrale zenuwstelsel ontstaan, lopen de klachten sterk uiteen. Bevindt de beschadiging zich in het optische gebied van de hersenen, dan neemt het gezichtsvermogen af. Is de myelineschede in het motorische gebied beschadigd, dan kan dat leiden tot krachtverlies in armen of benen. Niet alleen de soort klachten, maar ook de ernst en de regelmaat ervan verschillen van persoon tot persoon. In de meeste gevallen zijn er twee fasen in het ziekteproces: een intermitterende fase en een progressieve fase. In de intermitterende fase worden perioden van terugval (meestal ‘schubs’, 'relapsen' of 'exacerbaties' genoemd) afgewisseld met perioden van (gedeeltelijk) herstel ('remissies'). Een ‘schub’ kan dagen tot vele weken duren. Daarna volgt het herstel: de klachten verminderen of verdwijnen zelfs geheel. Hoe lang deze periode van herstel duurt, is niet te voorspellen. Er kunnen jaren voorbijgaan voordat de volgende ‘schub’ zich aandient. In de progressieve fase worden de klachten erger en is er geen sprake van tussentijds herstel. Bij 15 procent van de patiënten met MS begint de ziekte meteen met deze tweede fase. Voor het bepalen van het voortschrijden van de beperkingen of handicaps wordt meestal de zogenaamde 'Expanded disability status scale' (EDSS) gebruikt, vrij vertaald: 'uitbreidende schaal van handicaps', die van 0-10 loopt. Een EDSS-score van 6 (lopen met een hulpmiddel) wordt als een belangrijke ijkpunt gebruikt. De tijd om deze score te bereiken kan erg uiteenlopen. Voor patiënten met een intermitterend ziektebeeld -  circa 85% van de MS-patiënten - is dat gemiddeld 30 jaar, terwijl bij patiënten met een progressief verloop dat gemiddeld 13 jaar is.

Niet  meer  onbehandelbaar !
Een aantal jaren geleden kregen patiënten nog te horen dat de ziekte onbehandelbaar was. Dat kun je nu niet meer zeggen. De laatste jaren zijn er enkele nieuwe medicijnen voor MS ontwikkeld die het aantal ‘Schubs’ kunnen verminderen en zodoende de kwaliteit van leven verbeteren. Desondanks moet men zich goed realiseren dat MS niet te genezen is; eenmaal ontstane beschadigingen van de zenuwvezels kunnen nooit meer worden hersteld. De huidige behandeling van MS bestaat niet alleen uit het verlichten van de klachten, maar is vooral ook gericht op het verminderen van het aantal 'schubs' en daarmee het beperken van zich opstapelende schade. Het wordt steeds duidelijker dat vroege behandeling met middelen die het aantal 'schubs' verminderen zinvol is, omdat onherstelbare schade al in een vroeg stadium van de ziekte kan optreden.

Spierverslappers  en  cannabis
Klachten als spierspasmen (spasticiteit, spierstijfheid) die bij meer dan 80 procent van de MS-patiënten vóórkomen, kunnen worden verminderd met baclofen (merkloos, Lioresal®), diazepam (merkloos, Stesolid®) of tizanidine (merkloos, Sirdalud®).
De laatste decennia zijn ook preparaten met cannabis (hasjiesj, marihuana, weed, nederwiet enzovoort) in de belangstelling gekomen bij de behandeling van MS. In diverse onderzoeken bleek dat sommige patiënten met pijnlijke spierspasmen en tremoren zich aanzienlijk beter voelen na het roken van een marihuanasigaret. Buiten de officiële registratie om (cannabis valt onder de Opiumwet en is niet geregistreerd als geneesmiddel) is het sinds 1 september 2003 mogelijk medicinale cannabis (Bedica®, Bediol®, Bedrobinol®, Bedrocan®, Bedrolite®) - ook wel 'mediwiet' genoemd - via de apotheek te betrekken (zie ook 'cannabis op recept' in het onderdeel 'Cannabis: hoe soft is cannabis?' in de sectie 'Verslaving'). Sinds 2017 is er ook een mondspray beschikbaar onder de naam Sativex®, die cannabisextracten bevat en eveneens tegen spierspasmen bij MS kan worden gebruikt. Net als de medicinale cannabis bevat het de werkzame stoffen tetrahydrocannabinol (THC) en cannabidiol (CBD). Ook verschaffen enkele bereidende apotheken in Nederland verschillende typen medicinale cannabisolie (zowel CBD- als THC-houdend) legaal op recept. Omdat deze producten tamelijk prijzig zijn en in de meeste gevallen niet worden vergoed door de zorgverzekeraar, is er een toenemende populariteit voor allerlei typen (niet-gereguleerde) cannabisolie. Ze worden veelal via internet en webshops aangeboden als voedingssupplement, vaak in combinatie met allerlei ongefundeerde gezondheidsclaims. Het probleem met deze producten is vooral dat de samenstelling van de werkzame stoffen sterk varieert en vaak erg onduidelijk is. Bovendien moet men beducht zijn voor de aanwezigheid van verontreinigingen als pesticiden, zware metalen, schimmels  en bacteriën, of oplosmiddelrestanten.

Blaasfunctiestoornissen komen in enig stadium bij ongeveer 90 procent van de MS-patiënten voor. Zowel incontinentie als urineretentie (urineophoping in de blaas, doordat men de blaas moeilijk kan leegplassen, ondanks hevige aandrang) kan optreden. De medicijnen die bij deze ernstige klachten worden voorgeschreven, worden besproken in het onderdeel 'plasproblemen' in de sectie 'Nieren & Urinewegen'.

Corticosteroïden
Bij een plotselinge verslechtering geeft men soms het corticosteroïd methylprednisolon (Solu-Medrol®) in een hoge dosis gedurende enkele dagen. Het middel wordt rechtstreeks per infuus in de bloedbaan gebracht (voor meer details zie ook 'Bijnierschorshormonen' in de sectie 'Hormonen & Stofwisseling'). Hiermee kan de verslechtering, zij het tijdelijk, enigszins worden tegengegaan.

Interferonen
Interferon-bèta
(Avonex®, Betaferon®, Rebif®) en peginterferon-bèta (Plegridy®) behoren tot de zogenaamde interferonen, een groep lichaamseigen stoffen die cellen beschermen tegen virussen. Naast een antivirale activiteit hebben ze ook invloed op het afweersysteem. Hoe deze beide interferonen bij MS werkzaam zijn, is onduidelijk, maar vaststaat dat het aantal en de ernst van de ‘schubs’ met circa 30 procent worden verminderd. Of ze ook de progressie van de ziekte op de lange termijn gunstig kunnen beïnvloeden, is nog niet duidelijk, maar lijkt wel waarschijnlijk. Afhankelijk van het gebruikte preparaat moeten ze één- tot driemaal per week in een spier (intramusculair) dan wel onderhuids (subcutaan) worden geïnjecteerd. Meestal worden de injecties goed verdragen. Toch kunnen er bijwerkingen ontstaan, zoals reacties op de injectieplaats, griepachtige verschijnselen met koorts, koude rillingen, spierpijn en transpireren.

Glatirameer
Glatirameer
(Copaxone®), dat voordat het in Nederland was geregistreerd copolymeer-1 werd genoemd, is een lange keten van vier aminozuren (eiwitbouwstenen). Het werd ontworpen als het synthetische evenbeeld van het myeline-basisch proteïne (mbp), het hoofdbestanddeel van de myelineschede van de zenuwvezels. Bij MS hebben de afweercellen van het afweersysteem het gemunt op dit mbp-eiwit. Onderzoekers hoopten met dit namaak-mbp een middel in handen te hebben om bij proefdieren een experimentele vorm van MS op te wekken. Dat pakte echter geheel anders uit: glatirameer bleek het optreden van MS juist te blokkeren. Nader onderzoek bij patiënten met MS maakte vervolgens duidelijk dat met dagelijkse injecties gedurende twee jaar het aantal ‘schubs’ met ruim een kwart verminderde. Bij glatirameer lijkt de kans op bijwerkingen (meest frequent: reacties op de injectieplaats) bovendien kleiner te zijn dan bij interferon-bèta.

Biologicals
Natalizumab
(Tysabri®) is een zogeheten monoklonale antistof (stoffen die gemaakt worden door een kloon afkomstig van één enkele B-lymfocyt [=antistofproducerende witte bloedcel]), die de werking van bepaalde witte bloedcellen, de leukocyten, remt. Deze witte bloedcellen zijn betrokken bij de afweer en veroorzaken de ontsteking van de buitenste gedeelte van de myelineschede van de zenuwen. Ze worden ook wel 'biologicals' genoemd, waarmee een gevarieerde groep van geneesmiddelen wordt bedoeld die met geavanceerde technieken (o.a. recombinant-DNA-technologie) worden bereid uit natuurlijke eiwitten (of fragmenten daarvan) zoals antistoffen (antilichamen) en cytokines, stoffen die een belangrijke rol spelen bij de immunologische afweer. Natalizumab bindt zich aan deze witte bloedcellen, zodat ze niet meer vanuit de bloedbaan bij de zenuwen kunnen komen. In feite is dit middel effectiever dan interferon-bèta en glatirameer, met name op de vermindering van het aantal 'schubs' per jaar. Pas als de patiënt geen baat meer heeft bij interferon-bèta of glatirameer kan dit middel worden gegeven, want het heeft tamelijk veel en ernstige bijwerkingen (onder meer een zeldzame maar ernstige vorm van een virale neurologische aandoening: progressieve multifocale leuko-encefalopathie [PML]). Natalizumab wordt één keer per maand als infuus toegediend; het kan enige maanden duren voor het effect intreedt.

Alemtuzumab (Lemtrada®) behoort net als natalizumab tot de monoklonale antistoffen. Alemtuzumab werkt anders dan natalizumab tegen bepaalde soorten lymfocyten, een ander type witte bloedcellen. Feit is dat alemtuzumab eveneens in staat is bij MS-patiënten een sterke reductie van zowel de blijvende neurologische uitval als van de 'schub'-frequentie te geven. Deze hoopgevende effectiviteit moet nog wel in groter opgezette klinische studies worden bevestigd. En ook zal nog moeten worden onderzocht of het veiligheidsprofiel van alemtuzumab uiteindelijk een brede toepassing bij MS zal toestaan. De bijwerkingen bestaan vooral uit: bovenste luchtweginfecties, urineweginfecties, koorts, hoofdpijn en huiduitslag. De behandeling met alemtuzumab - toegediend als infuus - bestaat uit twee kuren, waarbij de tweede kuur 12 maanden na de eerste kuur wordt gegeven.

Oraal  werkzame  middelen
In 2011 werd in Nederland het eerste orale preparaat (toediening dus via de mond) voor de behandeling van de intermitterende fase van MS geregistreerd: fingolimod (Gilenya®), met dezelfde indicatie als natalizumab. Fingolimod bindt zich aan de lymfocyten waardoor de vrijgifte van de lymfocyten uit de lymfeknopen in de bloedbaan wordt voorkómen en minder pathogene lymfocyten in het centrale zenuwstelsel terecht komen, waar zij betrokken zouden zijn bij ontsteking en beschadiging van zenuwweefsel. Fingolimod lijkt effectiever te zijn dan interferon-bèta, hoewel dat in vergelijkende studies nog moet worden aangetoond. De heftige bijwerkingen (verlaging van de hartslag, infecties, oogstoornissen, ademnood, leverproblemen) beperken het gebruik.
Eveneens in 2011 werd het oraal werkzame fampridine (Fampyra®) geregistreerd ter verbetering van het loopvermogen van MS-patiënten. Desondanks twijfelt men aan de effectiviteit van de werking. Toch zijn sommige patiënten zeer tevreden over dit middel. De toepassing van dit middel wordt echter wel beperkt door de bijwerkingen (urineweginfecties, slapeloosheid, duizeligheid, hoofdpijn, maag-darmklachten, evenwichtsstoornissen). In 2012 werd teriflunomide (Aubagio®) geregistreerd; het vermindert de frequentie van de 'schubs' vergelijkbaar met het effect van interferon-bèta en glatirameer. De bijwerkingen zijn griepachtige verschijnselen, luchtweg- en urineweginfecties, maagdarmklachten.
Het in 2013 gergistreerde, orale middel is dimethylfumaraat (Tecfidera®) lijkt immuunmodulerende en neuroprotectieve eigenschappen te hebben. In twee grote, goed opgezette onderzoeken kon de effectiviteit bij MS worden vastgesteld. De bijwerkingen zijn matig ernstig (blozen, maag-darmstoornissen, verhoogde leverenzymwaarden, jeuk, huiduitslag) en leidden in de genoemde onderzoeken bij 7% van de patiënten tot stoppen van de medicatie.

overzicht  medicatie  bij  multiple  sclerose

stofnaam

merknaam®

 toedieningsvorm: sterkte
Spierverslappers
baclofen

diazepam


tizanidine

merkloos, Lioresal®

merkloos
, Stesolid®


merkloos
, Sirdalud®

 tablet: 5, 10 en 25 mg
 
 rectiole: 5 en 10 mg
 
tablet: 2, 5 en 10 mg

 capsule mga*, tablet: 2-6 mg
Cannabis
medicinale cannabis




cannabisextract

medicinale
      cannabisolie

Bedica®, Bediol®
Bedrobinol®
Bedrocan®
Bedrolite®

Sativex®

merkloos
 

 flos: 5 g/verpakking
 granulaat: 5 g/verpakking



 mondspray: 2,7/2,5 mg (THC/CBD)
                    per verstuiving
 druppelvlst. voor onder de tong:
 THC: 2,0%, CBD: 2,0 en 10%
 CBD/THC: 2,0-5% / 1,3-10%
Corticosteroïden
methylprednisolon

Solu-Medrol®

 infusievlst.: 500 en 1000 mg
Interferonen
interferon-bèta


peginterferon-bèta

Avonex®
 Betaferon®, Rebif®

Plegridy®

 auto-injector: 22, 30, 44 μg
 injectievloeistof: 30 μg/ml

 
auto-injector: 63, 94, 125 μg
Glatirameer
glatirameer

Copaxone®

 auto-injector: 20 en 40 mg
Biologicals
alemtuzumab

natalizumab

Lemtrada®

Tysabri®

 infusievloeistof: 10 mg/ml
 
  infusievloeistof: 20 mg/ml
Oraal  werkzame  middelen  
dimethylfumaraat

fampridine

fingolimod

teriflunomide

Tecfidera®

Fampyra®

Gilenya®

Aubagio®

 capsule: 120 en 240 mg
 
 tablet mga*: 10 mg
 
 capsule: ½ mg
 
 tablet: 14 mg
mga* = met gereguleerde afgifte

Steun 'Medicijnen op Maat':  een  OPROEP !

Externe links:
    https://www.thuisarts.nl (Thuisarts.nl; Nederlands Huisartsen Genootschap)
    https://www.hersenstichting.nl (Hersenstichting)
    http://diliguide.nl (Kwaliteitsinstituut voor de Gezondheidszorg CBO)
    http://www.farmacotherapeutischkompas.nl (Farmacotherapeutisch Kompas)
    http://www.geneesmiddelenbulletin.nl (Geneesmiddelenbulletin)

Terug