Terug

MEDICIJNEN  op  MAAT

 HomeAlgemeenZiektenMedicijnen

Verslaving

TABAK:  DE  SIGARET  of  DE  PIJP  UIT!

INHOUD

 De  keiharde  cijfers
 
Nicotine,  de  verslavende  boosdoener
 
Stoppen  met  roken
   ▪ nicotinevervangers
   ▪ Zyban®

   Champix®

Allereerst de keiharde feiten. Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) stierven in het jaar 2002 naar schatting 4,9 miljoen mensen als gevolg van roken. Als de huidige trend zich voortzet, zullen in 2012 meer mensen sterven door roken dan door aids, moord, zelfmoord en auto-ongelukken bij elkaar. Ook in Nederland is roken de belangrijkste oorzaak van voortijdige sterfte. In 1999 overleden bijna 23.000 mensen aan de directe gevolgen van roken. Er is berekend dat een roker die vanaf zijn twintigste jaar gemiddeld één tot twee pakjes sigaretten per dag rookt, vier tot acht jaar korter leeft. Ongeveer 30 procent van alle sterfgevallen door kanker wordt toegeschreven aan roken. Uit de tabel blijkt dat longkanker overwegend door roken wordt veroorzaakt: 69 procent bij vrouwen en 84 procent bij mannen. Het risico op een hartziekte of een beroerte wordt door roken met een factor drie tot vier verhoogd. Roken tijdens de zwangerschap heeft niet alleen gevolgen voor de moeder, maar ook voor het kind: het kind van een moeder die een pakje per dag rookt, is bij de geboorte maar liefst 500 gram (één pond!) lichter dan een kind van een niet-rokende moeder.

Andere aandoeningen die met roken in verband worden gebracht, zijn maag-darmzweren, vertraagde wondgenezing, hoge bloeddruk, te hoog cholesterolgehalte, keelontstekingen, vervroegde botontkalking en staar. Hierbij gaat het beslist niet (alleen) om de werking van nicotine in het lichaam. Vooral de vele andere bestanddelen in de tabaksrook veroorzaken schade. Tabaksrook bestaat namelijk uit een aantal gassen en een zeer fijn verdeeld mengsel van teer, zowel in vaste als in vloeibare vorm. Sommige gassen in tabaksrook beschadigen de luchtwegen, zoals formaldehyde, blauwzuur, ammoniak en zwaveldioxide. Het koolmonoxide in de rook verdringt de zuurstof uit het bloed. In de teer zijn vele honderden stoffen aangetoond, waaronder dioxine, arsenicum, cadmium, nikkel, benzeen en soms ook DDT. Minstens veertig van deze stoffen zijn kankerverwekkend. Bij het roken slaan ze neer in de luchtwegen en kunnen daar kanker veroorzaken.

Het aantal sterfgevallen door diverse ziekten onder mannen en vrouwen van 20 jaar en ouder. Bron: Nationale Drugmonitor, Jaarbericht 2001

Nicotine,  de  verslavende  boosdoener
De nicotine – een vloeibare stof die zeer snel in het bloed wordt opgenomen – in de teer is waarschijnlijk alléén verantwoordelijk voor de verslaving en niet voor al die vreselijke ‘bijwerkingen’ die roken zo riskant maken. De effecten van nicotine zijn vermindering van onlustgevoelens, een ‘subjectieve’ verbetering van het concentratievermogen en het geheugen, een ‘relaxed’ gevoel en beheersing van de eetlust. Ook ervaart men dat de stemming verbetert, en in een aantal gevallen zelfs dat angst vermindert.

Nicotine werkt al binnen zeven seconden en is ook weer snel uitgewerkt. Rookt men twintig sigaretten per dag, dan krijgt men minimaal tweehonderd keer per dag een ‘shot’ nicotine. Een algemene regel in de verslavingsleer is dat een middel verslavender is naarmate het sneller en korter werkt en vaker gedoseerd wordt. Nicotine voldoet hier dus in ruime mate aan. In neurofysiologisch onderzoek is aangetoond dat nicotine zowel stimulerende als dempende effecten heeft op de hersenactiviteit. Die effecten komen tot stand doordat nicotine allerlei verschillende neurotransmitters (boodschapperstoffen; zie ook de 'Inleiding' in de sectie 'Hersenen & Zenuwstelsel') in de hersenen beïnvloedt. Voor de verslavende werking is van belang dat nicotine het vrijkomen van de neurotransmitter dopamine bevordert. In normale omstandigheden speelt dopamine een rol bij alertheid en stress, maar deze stof speelt ook een belangrijke rol in het zogenoemde dopaminerge beloningssysteem in de hersenen. Stimulatie van dit beloningssysteem veroorzaakt een gelukzalig (eufoor) gevoel, een eigenschap die eigenlijk alle verslavende stoffen met elkaar gemeen hebben. Wanneer deze stimulerende prikkel uitblijft, krijgt een zware roker een hevig verlangen (‘craving’) naar een nieuwe sigaret. In het onderstaande schema is de invloed van nicotine op de verschillende neurotransmitters in de hersenen samengevat, waarbij elke neurotransmitter bijdraagt aan de belonende effecten van nicotine.


De effecten van nicotine op de neurotransmitters in de hersenen en de gevolgen daarvan (bron: Pharmaceutisch Weekblad).

Als men plotseling stopt met roken, ontstaan onthoudingsverschijnselen die één tot vier weken kunnen aanhouden. Het gaat om klachten als rusteloosheid en nervositeit, slapeloosheid, depressieve stemming, prikkelbaarheid, frustratie of woede, angst en concentratieproblemen. Ook wordt vaak geklaagd over een toegenomen eetlust en daardoor gewichtstoename. Maar de grootste klacht van de roker is de hunkering (‘craving’) naar een sigaret. Daarbij ontstaat mogelijk een blijvende overgevoeligheid voor de effecten van nicotine, waardoor de roker na het stoppen gemakkelijk terugvalt in de oude gewoonte.

Stoppen  met  roken
Stoppen met roken heeft zin! Ex-rokers hebben een grotere levensverwachting. Rokers die vóór hun vijftigste levensjaar stoppen hebben 50% minder kans op overlijden in de daaropvolgende 15 jaar. Na 10 to 15 jaar niet roken is de levensverwachting zelfs gelijk aan personen die nooit gerookt hebben. In Nederland roken ruim vier miljoen mensen. Jaarlijks doet één miljoen rokers een serieuze poging om met roken te stoppen. Naar schatting slaagt slechts 7 procent met de stoppoging. Meer dan 90 procent valt na enige maanden tot een jaar weer terug en paft er vervolgens weer lustig op los. Het breken met deze tabaksverslaving is dus bijzonder lastig. En dat komt niet alleen door de verslavende werking van nicotine, maar ook door de macht der gewoonte. Dat laatste is een extra struikelblok. Hoe meer bezigheden je hebt waarbij je kunt roken, hoe moeilijker het is ermee te kappen.

Er zijn diverse methoden die de serieuze stopper zogenaamd kunnen helpen: acupunctuur- en laserbehandelingen, rook-stop-groepen, Allen Carr-methode, hypnose enzovoort. Hoe effectief deze methoden zijn, is niet bekend. Onderzoek over hypnose en acupunctuur liet zien det beide methoden geen significant voordeel bieden boven een behandeling met een placebo (= fopmiddel). Over het effect van medicijnen als hulpmiddel is de laatste jaren wat meer bekend geworden. Het gaat enerzijds om nicotinevervangers, die in verschillende toedieningsvormen beschikbaar zijn. Anderzijds is vanaf eind 1999 het middel bupropion (Wellbutrin®, Zyban®) in Nederland op de markt, dat op geheel andere wijze kan helpen bij het stoppen met roken, en in 2008 varenicline (Champix®).

Nicotinevervangers
Het idee achter het gebruik van nicotinevervangers is dat daarmee de bovengenoemde onthoudingsverschijnselen kunnen worden bestreden. Deze vaak zeer onaangename verschijnselen zijn voor een deel het gevolg van het plotseling wegvallen van de dagelijkse hoeveelheid nicotine in het bloed van de roker. Door nu een vervangende dosis zuivere nicotine (merkloos, Nicorette®, Nicotinell®, NiQuitin®) aan te bieden, wordt het nicotine-effect van een sigaret nagebootst. De onthoudingsverschijnselen worden aldus verzacht of blijven zelfs geheel uit. En ook de schadelijke werking van de verbrandingsproducten van de tabak blijven achterwege. Het gebruik van de nicotinevervanger moet uiteraard geleidelijk worden verminderd, totdat de nicotinebehoefte geheel verdwenen is. De aanvangsdosering wordt gewoonlijk na vier tot zes weken gehalveerd. Vervolgens wordt de behandeling met de lagere dosis nicotine meestal nog zo’n zelfde periode voortgezet en dan, afhankelijk van het resultaat, gestopt. Het lijkt niet verstandig er veel langer dan zes maanden mee door te gaan.

Er zijn verschillende toedieningsvormen beschikbaar: inhalatievloeistof, mondspray, kauwgom, pleisters, tabletten voor onder de tong (sublinguaal) en zuigtabletten. Met de kauwgom en de pleisters is verreweg de meeste ervaring opgedaan. Het uiteindelijke effect van de nicotinevervangers op het stoppen met roken moet niet overschat worden. Gebleken is dat twaalf maanden na de eerste stopdag circa 17 procent van de stoppers niet meer rookt, tegen 10 procent van de stoppers die geen nicotinevervangers hebben gebruikt. Ze werken dus wél een beetje, maar niet veel meer dan dat. Ondanks de verschillen in opnamesnelheid lijken de verschillende toedieningsvormen vergelijkbaar effectief.

Er zijn wel degelijk bijwerkingen. Ze zijn afhankelijk van het aantal doseringen die men per dag gebruikt; ze treden meestal gedurende de eerste weken op, daarna worden ze minder of verdwijnen geheel. Een deel van de bijwerkingen kan worden verklaard als zijnde onthoudingsverschijnselen (depressie, irritatie, onrust, labiele gemoedstoestand, angst, slaapstoornissen, concentratiestoornissen, duizeligheid, hoofdpijn) en een deel door de wijze van toedienen, zoals lokale huidreacties bij nicotinepleisters of pijnlijke, branderige mond of keel, droge mond of juist grotere speekselvloed bij het gebruik van kauwgom, zuigtablet of tablet voor onder de tong. Algemene bijwerkingen die vaak optreden zijn stijging van de hartfrequentie en de bloeddruk, abnormale dromen, slapeloosheid,, nervositeit, hoofdpijn, duizeligheid en maagdarmstoornissen (misselijkheid en braken). Mensen met een hartziekte of mensen die een beroerte hebben gehad, mogen deze nicotinevervangers beslist niet gebruiken.

Zyban®
In diverse onderzoeken is aannemelijk gemaakt dat antidepressiva en anxiolytica kunnen helpen bij het ontwennen van verslaafden. Bupropion - in Nederland al jaren bekend onder de naam Zyban®, maar tegenwoordig ook verkrijgbaar onder de naam Wellbutrin XR® - is een middel dat in de Verenigde Staten al enige jaren als antidepressivum is geregistreerd, en waarvan bij toeval is ontdekt dat rokers gemakkelijker van hun verslaving afkomen als ze dit middel gebruiken (zie ook antidepressiva in het onderdeel 'Depressieve Stoornissen', in de sectie 'Hersenen & Zenuwstelsel').  In 1999 werden de resultaten bekend van een onderzoek naar de werkzaamheid van buproprion bij het stoppen met roken. Het ging om 893 rokers die per dag vijftien sigaretten of meer rookten. Ze werden in vier groepen verdeeld en gedurende negen weken behandeld met respectievelijk een placebo (= fopmiddel), nicotinepleisters, bupropion of bupropion plus nicotinepleisters. Elke deelnemer kreeg persoonlijke ondersteuning. Het resultaat loog er niet om. Na een jaar bleek 15,6 procent van de placebogroep en 16,4 procent van de nicotinepleister-gebruikers van het roken af te zijn, terwijl dit bij 30,3 procent van de bupropion-gebruikers het geval was en bij 35,5 procent van de groep die de combinatie hadden gebruikt. De meest voorkomende bijwerkingen van bupropion in vergelijking met de placebo waren slapeloosheid, hoofdpijn, duizeligheid, tremoren, concentratiestoornissen, maagdarmstoornissen en een droge mond.

Mede op basis van deze uitkomsten is bupropion in Nederland officieel geregistreerd. Het advies is een kuur van negen weken. De eerste dagen van de kuur wordt elke ochtend een tablet van 150 mg ingenomen. Vanaf de vierde dag wordt ’s morgens en ’s avonds een tablet van 150 mg geslikt. De eerste week mag nog worden gerookt. Daarna wordt in overleg met de voorschrijvend arts (in tegenstelling tot nicotinevervangers is Zyban® alleen op recept verkrijgbaar!) de stopdatum vastgesteld, bij voorkeur op dag acht. Daarna mag men niet meer roken. Behalve dat de stopper enkele herhalingsbezoeken aan de (huis)arts brengt, is er voor hem een persoonlijk ondersteuningsprogramma beschikbaar in de vorm van een telefonische hulplijn.

Champix®
Vanaf 2008 kwam varenicline (Champix®) op de markt als hulpmiddel om te stoppen met roken. Het bootst voor een gedeelte de werking van nicotine in de hersenen na, terwijl het de werking van nicotine zelf ook blokkeert, waardoor de hersenen minder gevoelig zijn voor nicotine. Hierdoor neemt het verlangen naar nicotine af. Bovendien vermindert het de onthoudingsverschijnselen van het stoppen met roken, doordat het enigszins de werking van nicotine nabootst.

Het lijkt minstens zo effectief te zijn als de nicotinevervangers; of het effect vergelijkbaar is met dat van Zyban® is (nog) niet bekend. De behandelduur is in principe 12 weken. Bij een groot risico van terugval kan bij patiënten die na 12 weken met succes zijn gestopt met roken, de behandeling nog 12 weken worden voortgezet. De meest frequente bijwerking is misselijkheid. Daarnaast komen abnormale dromen, slapeloosheid en hoofdpijn regelmatig voor.

overzicht  medicatie  bij  stoppen  met  roken

stofnaam

merknaam®

 toedieningsvorm: sterkte
Nicotinevervangers
nicotine




 

merkloos, Nicorette®
Nicotinell®, NiQuitin®


 

 inhalatievloeistof: 10 mg
 kauwgom: 2 en 4 mg
 mondspray: 1 mg/ml
 pleister: 7-21 mg/etmaal
 tablet sublinguaal: 2 mg
 zuigtablet: 1½-4 mg
Terugvalpreventie
bupropion

varenicline

Wellbutrin®, Zyban®

Champix®

 tablet mga*: 150 en 300 mg

 tablet: ½ en 1 mg
mga* = met gereguleerde afgifte


Steun 'Medicijnen op Maat':  een  OPROEP !

Externe links:
    http://www.nustoppenmetroken.nl (Stoppen met Roken)
    http://www.rokeninfo.nl (Trimbos-instituut)
    https://www.hartstichting.nl (Hartstichting)
    https://www.thuisarts.nl (Thuisarts.nl; Nederlands Huisartsen Genootschap)
    https://www.nhg.org (Nederlands Huisartsen Genootschap)
    http://www.farmacotherapeutischkompas.nl (Farmacotherapeutisch Kompas)

Terug